प्रा. डा. तेजबहादुर सिंह महत

वन विज्ञानका अग्रणी वैज्ञानिक | नेपालका पहिलो वन विज्ञान प्राध्यापक

बाट : मोदी गाउँपालिका वडा नं. ६, गिज्यान, पर्वत

प्रा. डा. तेजबहादुर सिंह महत पर्वत जिल्लाको मोदी गाउँपालिका वडा नं. ६ गिज्यानमा जन्मनुभएका नेपालका अग्रणी वन वैज्ञानिक, शैक्षिक नेतृत्वकर्ता तथा सामुदायिक वन व्यवस्थापनका प्रबर्द्धक हुनुहुन्छ। उहाँ नेपालकै पहिलो वन विज्ञान प्राध्यापकका रूपमा नियुक्त हुनुभएको व्यक्तित्व हुनुहुन्छ।

गाउँमै प्रारम्भिक शिक्षा हासिल गर्नुभएका डा. महतले माध्यमिक तथा उच्च शिक्षा भारतबाट प्राप्त गर्नुभयो। उहाँले आगरा विश्वविद्यालयबाट जीवविज्ञानमा स्नातक (B.Sc.) र पूने विश्वविद्यालयबाट रसायनशास्त्रमा स्नातकोत्तर (M.Sc.) पूरा गर्नुभयो। त्यसपछि देहरादूनस्थित फरेस्ट रिसर्च इन्स्टिच्युट (FRI) बाट वन विज्ञानमा Post-Graduate Diploma (AIFC) हासिल गर्नुभयो। उहाँले अष्ट्रेलियन नेशनल विश्वविद्यालय, क्यानबेराबाट विद्यावारिधि (Ph.D.) प्राप्त गर्नुभयो। साथै, हंगेरीको सोपरोन विश्वविद्यालयबाट वन माटो विज्ञान तथा त्रिभुवन विश्वविद्यालय/सेडाबाट विकास योजना अध्ययन गर्नुभएको छ।

डा. महतले सन् १९६५ देखि १९८५ सम्म नेपाल सरकारको वन सेवामा कार्य गर्नुभयो। विशेषगरी १९७३ देखि १९७९ सम्म सिन्धुपाल्चोक र काभ्रेपलाञ्चोक क्षेत्र समेटिएको चौतारा वन डिभिजनका डिभिजनल वन अधिकृतका रूपमा कार्य गर्दा सामुदायिक वन अवधारणा र व्यवहार विकासमा ऐतिहासिक योगदान दिनुभयो। त्यही अवधारणाका आधारमा नेपालमा सामुदायिक वन कार्यक्रम राष्ट्रिय रूपमा लागू गरियो।

सन् १९८५ देखि १९९८ सम्म उहाँले ICIMOD, UNDP/FAO, ITTO, Winrock International, ADB/FORTECH लगायत अन्तर्राष्ट्रिय संस्थाहरूसँग आबद्ध भई नेपाल, बंगलादेश, म्यानमार, श्रीलंका तथा इटाली (रोम) लगायत देशहरूमा वन, कृषि-वन, ग्रामीण ऊर्जा तथा संस्थागत क्षमता विकासका क्षेत्रमा कार्य गर्नुभयो।

सन् १९९७ देखि २००३ सम्म प्रा. डा. महत त्रिभुवन विश्वविद्यालय, वन विज्ञान संस्थान (IOF) का डीन तथा त्रिवि सिनेट सदस्य रहनुभयो। उहाँको कार्यकालमा नौवटा स्नातकोत्तर कार्यक्रम (M.Sc. र Ph.D.) सुरु गरियो, सात नयाँ प्राध्यापक पद सिर्जना गरियो, र वन विज्ञान तथा सहायक विषयमा अनुसन्धान र विशेषज्ञता विस्तार गरियो।

चार दशकभन्दा बढी समयदेखि प्रकाशन, पुस्तक, अनुसन्धान तथा नीति निर्माणमार्फत वन विज्ञान, सामुदायिक वन, मानव–वन सम्बन्ध, कृषि-वन, सहभागी विकास र ग्रामीण ऊर्जा क्षेत्रमा उहाँको उल्लेखनीय योगदान रहँदै आएको छ। उहाँका लेख तथा अध्ययनहरू अन्तर्राष्ट्रिय स्तरका प्रतिष्ठित जर्नलहरूमा प्रकाशित भएका छन्।

प्रा. डा. महतको जीवन र कार्यले नेपालको वन इतिहासमा स्थायी योगदान पुर्‍याएको छ। समुदायको सहभागितामा वन व्यवस्थापन, वन शिक्षा र सार्वजनिक सेवामा उहाँको योगदान अमूल्य तथा उदाहरणीय छ। उहाँ पर्वतबासीका लागि प्रेरणा र उर्जाको स्रोत हुनुहुन्छ।